เกียรติยศ ชาย ชาติ ทหาร

คำนำผู้เขียน

หลังจากเข้าศึกษาระดับปริญญาเอกที่มหาวิทยาลัยเกียวโตได้ราวสิบเดือน ผู้เขียนเริ่มรู้สึกกดดันกับการหาหัวข้อวิทยานิพนธ์ เนื่องจากหัวข้อที่ตั้งใจจะเขียนตั้งแต่ก่อนข้ามน้ำข้ามทะเลจากไทยไปญี่ปุ่นยังไม่ลงตัวดีนัก เรียกอย่างวิชาการคือ อาจจะยังไม่ทำให้เกิดข้อค้นพบใหม่ และหากจะพูดอย่างตรงไปตรงมามากขึ้นคือ ผู้เขียนยังไม่รู้สึกผูกพันกับหัวข้อมากพอที่จะมั่นใจว่าจะอยู่กับมันได้ตลอดเส้นทาง
การทำวิทยานิพนธ์

สำหรับผู้เขียนแล้ว การเลือกหัวข้อวิทยานิพนธ์ไม่ใช่เพียงการเลือก “เรื่องที่จะเขียน” แต่เป็นการเลือก “เรื่องที่จะต้องใช้ชีวิตด้วย” เนื่องจากประเด็นนั้นจะกลายมาเป็นสิ่งที่ต้องอ่าน คิด สงสัย โต้แย้ง รื้อ และกลับไปทบทวนซ้ำแล้วซ้ำเล่า หากประเด็นดังกล่าวไม่สามารถดึงดูดความสนใจได้มากพอ การทำวิทยานิพนธ์ก็อาจกลายเป็นภาระอันยืดยาวและหนักอึ้งมากกว่าการเดินทางทางความคิดที่กระตุ้นให้เกิดความสงสัยใคร่รู้และกระตือรือร้นที่จะหาคำตอบ ด้วยเหตุนี้ช่วงเวลาระหว่างนั้นจึงเป็นช่วงที่เกิดความกังวล สับสน และท้อใจอยู่ไม่น้อย เพราะเวลายังคงเดินหน้า ขณะที่หัวข้อซึ่งจะเป็นแกนของงานทั้งเล่มยังไม่ปรากฏชัด

เดือนมกราคม 2019 อากาศในเมืองเกียวโตยังหนาว วันนั้นผู้เขียนนั่งอยู่ในห้องทำงานเล็กๆ ติดกับห้องสมุดของศูนย์เอเชียและแอฟริกันศึกษา มหาวิทยาลัยเกียวโต ฮีตเตอร์ถูกเปิดไว้พออุ่น มีกลิ่นพรมและหนังสือเก่าคละคลุ้งไปหมดขณะนั้นผู้เขียนทำงานเป็นผู้ช่วยนักวิจัยแบบไม่เต็มเวลา ทำหน้าที่จัดระเบียบและลงทะเบียนหนังสือภาษาไทย มือหนึ่งก็จัดหนังสือลงกล่องไป สมองพลันนึกออกว่า มีหัวข้อหนึ่งที่ติดค้างอยู่ในใจมาตั้งแต่สมัยเรียนปริญญาโทสาขา Gender History ที่ University of Edinburgh สกอตแลนด์ นั่นคือ บุรุษศึกษา(Masculinities Studies)

สิ่งที่ผู้เขียนสนใจในกรอบคิดนี้คือ การศึกษาผู้ชายและ “ความเป็นชาย” ในฐานะสิ่งที่หลากหลาย เปลี่ยนแปลงได้ และสัมพันธ์อย่างลึกซึ้งกับบริบททางสังคม วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์ ความเป็นชายมิใช่สิ่งที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ มิใช่คุณสมบัติที่ติดตัวผู้ชายทุกคนมาโดยกำเนิดในรูปแบบเดียวกัน และมิใช่สิ่งที่มีความหมายตายตัว หากแต่เป็นสิ่งที่ถูกสร้าง ถูกสอน ถูกฝึก ถูกแสดงออก ถูกยอมรับ และถูกท้าทายในแต่ละสังคม แต่ละยุคสมัย และแต่ละสถาบันทางสังคม กรอบคิดดังกล่าวทำให้ผู้เขียนเริ่มมองเห็นว่า คำว่า “ผู้ชาย” มิได้เป็นหมวดหมู่ที่เรียบง่ายอย่างที่เคยเข้าใจ ผู้ชายแต่ละกลุ่มในสังคมไม่ได้มีสถานะ อำนาจ ความคาดหวัง หรือแบบแผนของความเป็นชายเหมือนกันทั้งหมด อย่างไรก็ดี ในขณะที่การศึกษาความเป็นชายได้รับความสนใจมากขึ้นในวงวิชาการสากล กรอบคิดดังกล่าวยังไม่ได้ถูกนำมาใช้อธิบายสังคมไทยอย่างกว้างขวางนัก โดยเฉพาะในเชิงประวัติศาสตร์

จากจุดเริ่มต้นของความประทับใจที่ติดค้างมาจากห้องเรียนของอีกซีกโลก ก็มาถึงคำถามต่อไปว่า ถ้าจะศึกษาความเป็นชายในสังคมไทย ควรจะตั้งขอบเขตไว้กว้างมากน้อยเพียงใด เนื่องจากระยะเวลาในการเขียนเล่มวิทยานิพนธ์ควรอยู่ที่สามปีเท่านั้น หากหัวข้อหรือขอบเขตกว้างเกินไปก็ย่อมเป็นไปไม่ได้ในทางปฏิบัติ ท้ายที่สุดจึงตกลงใจเลือกศึกษากลุ่มทหารบก เพราะเป็นหนึ่งในสถาบันที่ภาพและแบบแผนของ “ความเป็นชาย” ถูกผลิต ย้ำ และทำให้มองเห็นอย่างเข้มข้นที่สุดแห่งหนึ่งในสังคมไทย ทั้งยังเป็นสถานะทางสังคมของผู้ชายกลุ่มหนึ่งที่ผูกโยงกับวินัย อำนาจ ร่างกาย เครื่องแบบ ชาติ ความกล้าหาญ ความเสียสละ และความชอบธรรมทางการเมือง การศึกษาความเป็นชายผ่านทหารบกจึงเปิดโอกาสให้ผู้เขียนสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างเพศ อำนาจ รัฐ และประวัติศาสตร์ไปพร้อมกัน

นอกจากนี้ กองทัพบกยังเป็นสถาบันที่มีหลักฐานให้ค้นคว้าจำนวนมากและหลากหลายประเภท ไม่ว่าจะเป็นเอกสารราชการ คำสั่ง ระเบียบ หนังสืออนุสรณ์ สิ่งพิมพ์ของทหาร คู่มือการฝึก หนังสือพิมพ์ วรรณกรรม เรื่องสั้น ตลอดจนงานเขียนที่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมและแบบแผนของทหาร หลักฐานเหล่านี้ช่วยเปิดทางให้เห็นว่า ความเป็นทหารและความเป็นชายไม่ได้ดำรงอยู่เพียงในสนามรบหรือในพื้นที่การเมืองระดับกว้างเท่านั้น หากยังปรากฏอยู่ในถ้อยคำที่ใช้สั่งสอน ในพิธีกรรมที่จัดขึ้นซ้ำๆ ในเครื่องแบบที่ถูกออกแบบให้สวมใส่ ในระเบียบที่ควบคุมร่างกาย และในเรื่องเล่าที่ทำให้ทหารมองตนเองในฐานะบุคคลประเภทหนึ่งที่ผิดแผกจากสามัญชนคนธรรมดา

อย่างไรก็ตาม เมื่ออ่านหลักฐานมากเข้า ผู้เขียนกลับพบว่า นอกจากความเป็น “ชายชาติทหาร” ยังพบว่า “เกียรติยศ” เป็นคำที่ถูกเอ่ยถึงบ่อยครั้งจนไม่อาจมองข้าม และผู้เขียนเริ่มเห็นว่า “เกียรติยศ” สำหรับกองทัพบกสยามมิใช่เพียงคำสวยงามที่ใช้ประดับวาทกรรมเท่านั้น หากเป็นเสาหลักสำคัญของอุดมการณ์ทหาร ดังนั้นหากจะทำความเข้าใจความคิดของกองทัพบกสยาม ไม่อาจมองข้ามความคิดเรื่อง “เกียรติยศ” ได้เลย เพราะเกียรติยศทำหน้าที่เป็นทั้งหลักศีลธรรม เครื่องมือควบคุมวินัย และอุดมการณ์ความคิดที่พยายามหล่อหลอมชายซึ่งเข้าสู่ระบบกองทัพให้ลดทอนความเป็นปัจเจกบางส่วน และผูกตนเข้ากับแบบแผนความคิดและความประพฤติร่วมของความเป็นทหาร

ในท้ายที่สุด ทิศทางของวิทยานิพนธ์จึงค่อยๆ เคลื่อนจากการศึกษาความเป็นชายของทหารบก ไปสู่การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่าง “ความเป็นชาย” และ “เกียรติยศ” ของทหารบกสยามในช่วงรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์—ช่วงเวลาสำคัญที่อุดมการณ์ของกองทัพบกสยามถือกำเนิดและก่อตัวขึ้น การไม่ได้ทำหน้าที่ทางการทหารที่ต่อสู้กับอริราชศัตรูภายนอกส่งผลให้แก่นแกนของอุดมการณ์ทหารบกสยามมีศูนย์กลางอยู่ที่การอุทิศตนเพื่อพระมหากษัตริย์ ก่อนที่อุดมการณ์ดังกล่าวจะถูกตั้งคำถามและเปลี่ยนแปลงความหมายเมื่อความเปลี่ยนแปลงทางสังคมมาถึงในปี 2475

ภายหลังสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอก ผู้เขียนได้แปลวิทยานิพนธ์ฉบับภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทยและส่งต้นฉบับให้สำนักพิมพ์ฟ้าเดียวกัน ก่อนจะได้รับคำแนะนำให้ปรับปรุงจนพัฒนามาเป็นหนังสือเล่มนี้ การได้กลับมาเขียนงานชิ้นเดิมด้วยภาษาของตนเองเปิดโอกาสให้ผู้เขียนถ่ายทอดนัยของถ้อยคำและความหมายบางประการเกี่ยวกับ “เกียรติยศ” “ความเป็นชาย” และโลกความคิดของทหารได้ละเอียดกว่าที่เคยทำไว้ในวิทยานิพนธ์ภาษาอังกฤษ กล่าวได้ว่า แม้โครงสร้างหลักของหนังสือยังคงยึดตามวิทยานิพนธ์เดิม โดยจัดเนื้อหาตามเครื่องมือต่างๆ ที่กองทัพใช้ในการปลูกฝังและสร้างอุดมการณ์ สิ่งที่เพิ่มเติมขึ้นอย่างสำคัญคือรายละเอียดจากหลักฐานชั้นต้นและการอ้างอิงเอกสารที่มากขึ้น ด้วยความตั้งใจที่จะให้หลักฐานได้ปรากฏและทำงานด้วยตัวของมันเองมากที่สุด ก่อนที่ผู้เขียนจะเสนอคำอธิบายต่อหลักฐานเหล่านั้น

อ่านมาถึงตรงนี้ ผู้อ่านหลายท่านอาจเกิดคำถามว่า ผู้เขียนมีสถานะเป็นคนนอกถึงสองชั้น คือ คนนอกต่อกองทัพ และคนนอกต่อความเป็นชาย แล้วจะเข้าใจกองทัพบกและทหารได้อย่างไร แต่ผู้เขียนกลับมองว่า ความเป็นคนนอกถึงสองชั้นทำให้ผู้เขียนไม่ได้เห็นว่ากองทัพบกและสถานะ “ชายชาติทหาร” เป็นสิ่งที่เกิดและดำรงอยู่ในธรรมชาติ แต่กลับมีข้อสงสัยเต็มไปหมดอันเนื่องจากการเป็น “ผู้ไม่รู้” นี่เอง คำถามเหล่านั้นมีตั้งแต่รูปแบบการจัดการกองทัพ เนื้อหาในพิธีกรรมทางทหาร คำสั่ง การปฏิญาณตน รายละเอียดในการฝึกและสั่งสอนทหาร ความสวยงามของเครื่องแบบ ไปจนถึงมุกตลกที่ปรากฏในสิ่งพิมพ์หรือเรื่องสั้นของทหารว่าสะท้อนนัยทางความคิดอย่างไร เหตุใดทหารจึงต้องถูกฝึกให้ยืน เดิน แต่งกาย พูด และรู้สึกในแบบหนึ่ง เหตุใดความกล้าหาญจึงต้องสัมพันธ์กับวินัย เหตุใดเกียรติยศจึงเป็นสิ่งที่ถูกกล่าวถึงซ้ำแล้วซ้ำเล่า และเหตุใดความเป็นชายแบบทหารจึงถูกทำให้ดูเหมือนเป็นอุดมคติของชายที่ดีในบางช่วงเวลาของประวัติศาสตร์ไทย

หนังสือเล่มนี้จึงเป็นผลผลิตของความพยายามที่จะตามรอยความสงสัยส่วนบุคคลผ่านเอกสาร หลักฐาน และเรื่องเล่าที่เกี่ยวข้อง ก่อนจะร้อยเรียงออกมาเป็นงานศึกษาที่ท่านถืออยู่ในมือ

ตลอดสามปีเศษของการเก็บข้อมูลและอ่านหลักฐานจำนวนมาก ผู้เขียนพบว่ากองทัพบกเป็นสถาบันที่ซับซ้อนกว่าที่คนนอกอย่างผู้เขียนเคยเข้าใจ ความซับซ้อนนั้นทำให้ทั้งประทับใจและประหลาดใจไปพร้อมกัน กองทัพบกไทยมีประวัติศาสตร์ความเป็นมาที่ยาวนานร้อยกว่าปี เป็นหนึ่งในสถาบันที่เข้มแข็งและทรงอำนาจมากที่สุดสถาบันหนึ่งของสังคมไทย แต่โลกภายในของกองทัพบก ทั้งความคิด ภาษา พิธีกรรม และวิธีที่คนในกองทัพเข้าใจตนเอง กลับเปิดให้สังคมภายนอกได้ทำความเข้าใจไม่มากนัก ในสายตาของคนนอก กองทัพบกจึงเป็นเสมือนป้อมปราการขนาดมหึมาที่คนนอกได้แต่แหงนหน้ามองและจินตนาการว่ามีอะไรอยู่ภายในนั้น การเปิดพื้นที่การศึกษาความคิด อุดมการณ์ ความหมายของพิธีกรรม วินัย และประสบการณ์อันหลากหลายของเหล่าทหารที่ดำรงอยู่ภายในสถาบันฯ ที่ถูกร้อยรัดผ่านการสร้างความหมายของความเป็นชายและ “เกียรติยศ” จึงเป็นเรื่องจำเป็น เพื่อให้เข้าใจว่าอุดมการณ์ของกองทัพมีส่วนทำให้ชายในเครื่องแบบเกิดสำนึกของความเป็นผู้นำและความชอบธรรม จัดวางตนเองลงในตำแหน่งแห่งที่ของสังคมและปริมณฑลของพลเรือนอย่างไร และเหตุใดสำนึกดังกล่าวจึงดำรงอยู่อย่างต่อเนื่องจนกลายเป็นลักษณะเฉพาะของความสัมพันธ์ทหาร-พลเรือนในสังคมไทย

ในมิติของเพศ การเข้าใจสำนึกความเป็นชายของทหารมีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน เพราะในแต่ละปี ชายไทยจำนวนมากต้องผ่านระบบการเกณฑ์ การฝึก หรือการเรียนวิชาทหารในรูปแบบต่างๆ ทั้งหมดล้วนต้องเข้ารับการฝึกฝนทั้งทางร่างกายและจิตใจจากกองทัพบก นั่นหมายความว่า กิจกรรมเหล่านี้จึงเป็นช่องทางสำคัญที่ความคิดและแบบแผนบางประการของกองทัพถูกถ่ายทอดไปยังชายจำนวนมากในสังคมไทย และสิ่งหนึ่งที่ถูกปลูกฝังพร้อมกับอุดมการณ์ของกองทัพคือ ความเป็นชายแบบทหารที่เน้นทั้งความแข็งแกร่งทางร่างกายและจิตใจ การเป็นสุภาพบุรุษ การปฏิบัติตนให้เหมาะสม ทั้งหมดเป็นไปเพื่อย้ำความเป็นชายแบบ “สมชาย” ที่ทหารพึงยึดถือปฏิบัติแตกต่างไปจากชายพลเรือนและชายกลุ่มอื่นๆ ในสังคม คำถามต่อความเป็นชายของทหารบกจึงไม่ได้หยุดอยู่เพียงว่าทหารมองตนเองอย่างไรเท่านั้น แต่ยังรวมถึงว่าความเป็นชายเช่นนี้ส่งผลต่อความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มผู้ชายด้วยกัน และความสัมพันธ์ระหว่างเพศอย่างไร

ท้ายที่สุดแล้ว หนังสือเล่มนี้จึงมิได้มุ่งเสนอภาพกองทัพบก อุดมการณ์ “เกียรติยศ” และความเป็นชายของทหารในฐานะสิ่งที่หยุดนิ่งหรือมีความหมายเดียว หากพยายามชวนให้ผู้อ่านมองกองทัพบกในฐานะพื้นที่ที่ความคิด อุดมการณ์ และความเป็นชายถูกสร้างขึ้นในช่วงเวลาหนึ่งของประวัติศาสตร์ไทย และหวังเป็นอย่างยิ่งว่า การศึกษานี้จะเป็นจุดเริ่มต้นที่ช่วยเปิดพื้นที่ให้เกิดการทำความเข้าใจกองทัพ ทหาร และความเป็นชายในสังคมไทยที่สลับซับซ้อนและ
เปิดกว้างมากขึ้น

ผู้เขียนขอขอบพระคุณศาสตราจารย์จุนโกะ โคอิซูมิ (Junko Koizumi) อาจารย์ที่ปรึกษา ผู้ให้คำแนะนำ ความใส่ใจ และแรงบันดาลใจให้กับผู้เขียนตลอดมา หากไม่มีอาจารย์ หนังสือเล่มนี้จะไม่มีวันถือกำเนิดขึ้นมาได้ อาจารย์ไม่ได้เป็นเพียงที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์ แต่ยังเป็นผู้ชี้ชวนให้เห็นมิติของเพศสภาพที่หลากหลายเหลื่อมล้ำและควรค่าต่อการพิจารณาอย่างละเอียดไม่ว่าในสังคมญี่ปุ่นหรือไทย และยังเป็นต้นแบบให้กับผู้เขียนในการทำงานวิชาการทั้งในอดีต ปัจจุบัน และอนาคต

ขอบคุณแม่และน้องสำหรับกำลังใจและความเข้าใจตลอดมา เส้นทางวิชาการของผู้เขียนไม่ได้ราบรื่นโรยด้วยกลีบกุหลาบเสมอ แต่การปรากฏตัวของทั้งสองคนเป็นกำลังใจสำคัญและทำให้ช่วงเวลาอันลำบากบรรเทาลง

ขอบพระคุณพันเอก ดร. สรศักดิ์ งามขจรกุลกิจ ที่ได้ช่วยกรุณาให้คำแนะนำและอนุเคราะห์การเข้าเก็บข้อมูลที่โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า ขอบคุณมิตรสหายทุกท่านที่อยู่เคียงข้างกันมาตลอดไม่ว่าจะเป็นช่วงเวลาสุขหรือทุกข์ ทั้งที่เอ่ยนามและไม่ได้เอ่ยนามในที่นี้ ขอบคุณคุณขนิษฏา พัฒน์ภากุล, ญาณิน วงค์ใหม่, ฑริดา ใบเกษม, ปิยะเวทย์ กองสอน, ศ.ดร. ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์, อ. มนวัธน์ พรหมรัตน์, อ. วิชญา มาแก้ว, สาวิตรี สวนพลี, ผศ.ดร. อภิเชษฐ กาญจนดิฐ และขอบคุณมิตรสหายแห่งเมืองเกียวโต กฤดิกร วงศ์สว่างพานิช, จักรพงษ์ มูลกาวิน, ผศ.ดร. เจษฎากร กาละพงศ์, ผศ.ดร. ชมพูนุท ชมภูรัตน์, ผศ.ดร. ณัฐพล ใจจริง, ผศ.ดร. นิตยาภรณ์ พรมปัญญา, ศ.ดร. ปิยะ พงศาพิทักษ์สันติ, พัฒน์ฐพนต์ ภากร­นิพัทธ์, ณัฐพล มา, รัชตะ สุวรรณศิลป์, สรชา โกษาแสง, สิรีธร ตั้งสุขเกษมสันต์, สุทธิพงษ์ อ่างทอง และ Assistant Professor Edoardo Siani ทุกท่านที่เอ่ยนามมาทำให้การเดินทางบนเส้นทางของการเรียนปริญญาเอกไม่เงียบเหงา เรียกว่าเต็มไปด้วยความทรงจำที่ดีมากกว่าความขื่นขมก็ว่าได้ ครัวลับเกียวโตจะเป็นหนึ่งในสถานที่แห่งความทรงจำตลอดไป

ผู้เขียนขอขอบคุณคุณวิรพา อังกูรทัศนียรัตน์ และกองบรรณาธิการสำนักพิมพ์ฟ้าเดียวกันทุกท่าน สำหรับการอ่านต้นฉบับอย่างละเอียด ตลอดจนคำแนะนำและข้อเสนอแนะต่างๆ ที่ช่วยให้หนังสือเล่มนี้ได้รับการปรับปรุงและพัฒนาไปจากต้นฉบับเดิมอย่างมาก

หากมีข้อผิดพลาดใดในหนังสือเล่มนี้ ล้วนเป็นความรับผิดชอบทั้งหมดของผู้เขียนแต่เพียงผู้เดียว