เจ้าของแผนที่

คำนำเสนอฉบับภาษาไทย โดย ธงชัย วินิจจะกูล

ซ้อนท้ายวินมอเตอร์ไซค์มองรัฐ กรุงเทพฯ และคนขับ

เจ้าของแผนที่ : มอเตอร์ไซค์รับจ้าง การเคลื่อนที่ และการเมืองในกรุงเทพมหานคร เล่มนี้เล่าเรื่องของชาวมอเตอร์ไซค์รับจ้างในกรุงเทพฯ ทั้งประวัติความเป็นมาและความเป็นอยู่ของพวกเขา ทั้งชีวิตประจำวันรูปธรรมและแง่มุมที่ไม่ประจักษ์ชัดกับตา เช่น ระบบหัวคิว เครือข่ายอิทธิพลที่กดทับเอาเปรียบพวกเขา ความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองที่กระทบต่อพวกเขา ฯลฯ แต่ที่เน้นมากคือความเชี่ยวชาญพื้นที่ถึงระดับซอกซอย จนสามารถเคลื่อนไหวบนท้องถนนของมหานครรถติดได้อย่างคล่องแคล่วรวดเร็วเป็นพิเศษ

พวกเขาเป็น “เจ้าของแผนที่” ของกรุงเทพฯ 

นี่กลายเป็นคุณสมบัติพิเศษของพวกเขาที่เข้าไปมีบทบาทในการชุมนุมของคนเสื้อแดงในกรุงเทพฯ ปี 2552–2553 แม้ว่าความสำคัญของพวกเขาจะไม่ได้รับการพูดถึงสักเท่าไหร่นักก็ตาม และแม้ว่าการต่อสู้ครั้งนั้นจบลงด้วยความสูญเสียครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์การเมืองไทยสมัยใหม่ แต่นับว่าเป็นการต่อสู้ครั้งสำคัญที่มีความหมายอย่างมากต่อสังคมไทย คลาวดิโอ โซปรันเซ็ตติ พาเราไปรู้จักการเคลื่อนไหวครั้งนั้นจากสายตาของชาวมอเตอร์ไซค์รับจ้าง ทั้งการจัดองค์กร ปฏิบัติการ ตลอดจนถึงความรู้สึกนึกคิด จิตวิญญาณ ความทุ่มเทเพื่ออนาคตที่อาจพลิกชีวิตของเขา แต่ลงท้ายต้องปรับตัวเพื่ออยู่รอด หลายคนต้องกลืนเลือด บางคนฉวยโอกาสทรยศหักหลัง นี่คือเรื่องเล่าความสำเร็จและความพ่ายแพ้ของพวกเขา 

เจ้าของแผนที่ เล่มนี้มองรัฐ และการเคลื่อนไหวของคนชั้นล่างของสังคมไทยไปพร้อมๆ กันในบริบทของระบบทุนนิยม ข้อเด่นของหนังสือเล่มนี้คือโซปรันเซ็ตติสามารถทำได้ด้วยมุมมองจากข้างล่างสุดของสังคมเมือง อาจกล่าวได้ว่าเขามองจากพื้นถนน เฝ้าดูขบวนการเคลื่อนไหวเมื่อมัน “เคลื่อนไปตามท้องถนน” (ทั้งในความหมายตรงๆ และในแง่ที่เป็นอุปมา) หรือกล่าวให้ถูกยิ่งขึ้นก็คงได้ว่าเขามองรัฐ ทุนนิยม ชีวิตของมอเตอร์ไซค์รับจ้าง และการเคลื่อนไหวของมวลชนเสมือนคนซ้อนท้ายมอเตอร์ไซค์เหล่านั้น มุมมองเช่นนี้เราไม่ค่อยเห็นจากหนังสือวิชาการอื่นบ่อยนัก เพราะต่อให้เป็นงานที่ศึกษาคนชั้นล่าง โดยมากมักจะไปเก็บข้อมูล แล้วถอยออกมาไกลหรือสูงลิบ เพื่อสร้างระยะห่างสำหรับการครุ่นคิดถึงภาพใหญ่ พ้นไปจากความวุ่นวายสับสนของข้อมูลเชิงประจักษ์ในรายละเอียด เพื่อที่จะสร้างคำอธิบายสำหรับภาพรวมหรือพิจารณาในแง่มโนทัศน์ (concept) หรือทฤษฎีที่เป็นนามธรรม 

หนังสือเล่มนี้อาศัยหลักวิธีวิทยาอย่างเดียวกับงานมานุษยวิทยาอื่นๆ คือ เข้าไปศึกษาคลุกคลีใช้ชีวิตอยู่กับผู้คนที่ต้องการศึกษา แต่โซปรันเซ็ตติไม่ต้องอวดตัวว่าตนกลายเป็นชาววินมอเตอร์ไซค์หรือคิดเหมือนพวกเขาได้อย่างสนิทไปแล้ว เขาวิจารณ์ว่านักมานุษยวิทยามักอวดอ้างทำนองเดียวกัน แต่ลงท้ายแล้วมักจะไม่น่าเชื่อถือ หรือไม่ก็เป็นการหลอกลวงตัวเองว่าได้พูดแทนชาวบ้านไปแล้ว เขาท้าทายว่าแม้เขาจะไม่ต้องการอวดอ้างเช่นนั้น แต่เขาเชื่อว่า “เจ้าของแผนที่” ถ่ายทอดทัศนะมุมมองจากชีวิตของมอเตอร์ไซค์รับจ้างไว้อย่างสัมผัสได้ชัด โซปรันเซ็ตติจะประสบความสำเร็จในข้อนี้หรือไม่ ในระดับมากหรือน้อย หรือว่าเขาก็ไม่ต่างจากที่นักมานุษยวิทยาคนอื่นตามที่เขาวิจารณ์ไว้ ขอให้ผู้อ่านเป็นผู้ตัดสินแล้วกัน

ข้อเด่นอีกประการหนึ่งของหนังสือเล่มนี้ก็คือ ผู้เขียนพยายามโยงปรากฏการณ์รูปธรรมที่เขาพบเห็นเรียนรู้แทบทุกจุดให้เข้ากับมโนทัศน์ (concept) และทฤษฎีเกี่ยวกับรัฐ สังคม และระบบทุนนิยม เจ้าของแผนที่ จึงเป็นงานที่ดีเยี่ยม ทั้งในแง่เรื่องเล่าของมอเตอร์ไซค์รับจ้างที่จับต้องรู้สึกได้ และในแง่ที่ช่วยให้ผู้อ่านเรียนรู้เกี่ยวกับรัฐ การเคลื่อนไหวทางสังคม ระบบทุนนิยมในระดับมโนทัศน์และทฤษฎีไปพร้อมกัน 

แต่หากจะกล่าวถึงข้ออ่อนของหนังสือเล่มนี้ คงต้องบอกว่าอยู่ตรงจุดที่เข้มแข็งที่สุดของหนังสือ นั่นคือการมองจากระดับล่างสุดนั่นเอง ความพยายามถอยห่างออกไปมองภาพรวม จึงเป็นงานที่ผู้อ่านต้องทำเองพอสมควร ถึงแม้ว่าผู้เขียนจะได้พยายามช่วยชี้บอกทางเราเสมอๆ ตลอดทั้งเล่มก็ตาม

กรุงเทพฯ ที่ระดับพื้นถนน

มีการศึกษาถึงกรุงเทพฯ มากมายในแง่ต่างๆ ทั้งหนังสือนำเที่ยวชมสถานที่สำคัญน่าตื่นตาตื่นใจ และประวัติศาสตร์ของมหานครแห่งนี้ในฐานะ “เมืองหัวโต” (primate city) ของประเทศ ไม่กี่ปีมานี้มีประวัติศาสตร์ของชุมชนและผู้คนชาติพันธุ์สารพัดโดยเฉพาะชุมชนจีน ซึ่งพ่วงกับประวัติศาสตร์เศรษฐกิจการค้าว่าพัฒนาความเป็นเมืองหัวโตที่ร่ำรวยของประเทศไทยมาได้อย่างไร ระยะหลังมานี้ก็เริ่มมีคนเที่ยวกรุงเทพฯ ในแบบเน้นสาระมากขึ้น ทั้งสถาปัตยกรรม อาหารการกิน และเหตุการณ์การต่อสู้เพื่อประชาธิปไตยที่สะท้อนผ่านสถานที่ต่างๆ

แต่ยังไม่มีใครศึกษาหรือพูดถึงความเป็นไปของพื้นถนนกรุงเทพฯ เหมือนหนังสือเล่มนี้  จากลำคลอง ถนนไม่กี่สายและรถรางเพื่อความศิวิไลซ์ กลายเป็นนครท้องถนนที่รถเคลื่อนที่ได้แสนช้า สู่ถนนลอยฟ้าพาดผ่านกันไปมาทั่วกรุง และรถไฟที่ชาวเมืองฟ้าอมรสามารถมองเห็นเป็นสีต่างๆ ประวัติท้องถนนของกรุงเทพฯ ช่วยให้เราเข้าใจเหตุผลที่มอเตอร์ไซค์รับจ้างกลายเป็นสิ่งจำเป็นของชีวิตประจำวัน

กรุงเทพฯ ในแง่นี้คงเอาไปนำเที่ยวไม่ได้ แต่กลับเป็นกรุงเทพฯ ที่เราไม่ค่อยนึกถึง

มอเตอร์ไซค์รับจ้างเป็นกองทัพมดที่ปรากฏอยู่ทุกหนทุกแห่ง ตามปากซอยและหัวมุมถนนใหญ่น้อย ทั้งถนนหรู ห้างดังระดับโลกและซอกหลืบมุมอับลับตาผู้คน พวกเขาเป็นมดงานผู้ทำให้ระบบเศรษฐกิจของกรุงเทพฯ ไหลเคลื่อนไปมาได้ เพราะเป็นโลจิสติกส์ (logistics) ที่มหานครแห่งนี้ฝากชะตาชีวิตประจำวันไว้  เจ้าของแผนที่ เล่มนี้จึงถือว่ามอเตอร์ไซค์รับจ้างเหล่านี้เป็นเส้นเลือดฝอยหรือเป็นเม็ดเลือดแดงที่กระจายไปทั่วร่างของกรุงเทพฯ แม้จะดูเหมือนไม่สำคัญนักจนถูกมองข้ามเป็นปกติก็ตาม แต่ร่างกายของมหานครแห่งนี้ขาดเส้นเลือดฝอยเหล่านี้ไม่ได้ หนังสือเล่มนี้ได้เปรียบเทียบไว้ในอีกแง่หนึ่งว่า เวลาเราพูดถึงกรุงเทพฯ เราสนใจสถานที่โดดเด่นหรือตึกรามน่าทึ่ง ในขณะที่สายไฟท่อประปามักถูกกล่าวถึงเพียงในแง่ที่เป็นปัญหา แต่สายไฟและท่อประปานี่เองที่หล่อเลี้ยงชีวิตทั้งกรุงเทพฯ ข้อเท็จจริงแสนจะสามัญเช่นนี้เองทำให้มันมักถูกมองข้ามไปหมด 

“เจ้าของแผนที่” คือเรื่องราวของเส้นเลือดฝอย สายไฟและท่อประปาที่จะไม่ถูกมองข้ามอีกต่อไป

ผู้เขียนสามารถเล่าถึงชีวิตความเป็นอยู่ของชาววินมอเตอร์ไซค์ได้อย่างเป็นรูปธรรมจนเรียกได้ว่าเราสามารถสัมผัสกับกลิ่นไอเสียเหมือนกับที่พวกเขาต้องสูดทุกวี่วัน ได้อยู่ท่ามกลางเสียงอึกทึกของเครื่องยนต์ที่เป็นสภาพแวดล้อมชีวิตปกติของพวกเขาแต่เช้าจนมืดค่ำ  แต่อีกด้านหนึ่งพวกเขาก็เสมือนกับมนุษย์ล่องหนทั้งๆ ที่ปรากฏกายให้เราเห็นอยู่ทั่วไปเป็นปกติ รอคอยอยู่ตามปากซอยหรือมุมถนนจนกว่าจะมีผู้โดยสาร จึงจะทะยานออกสู่ท้องถนน เราเห็นพวกเขาใส่เสื้อสีเดียวกันแต่ไม่เห็นใบหน้าใต้หมวกกันน็อกตามสี่แยกไฟแดง พวกเขาจึงดูเหมือนๆ กันไปหมด ไม่เหลือปัจเจกภาพ

พวกเขาเหมือนกับผึ้งหรือแมลงในฝูงใหญ่ที่ไม่ได้มีความโดดเด่นประการใดเมื่อเทียบกับรถยนต์สวยหรูหรือรถไฟฟ้าหรือใต้ดิน และไม่ได้มีความน่าเกรงขามอย่างรถเมล์สารพัดชนิดแต่อย่างใด 

การล่องหนยังมีสาเหตุอีกอย่างหนึ่งเนื่องจากพวกเขาส่วนมากเป็น “คนบ้านนอก” ผู้อพยพจากชนบทที่มาใช้ชีวิตเป็นคนจนเมืองระดับล่างสุด ประชากรกลุ่มนี้ของกรุงเทพฯ ส่วนมากไม่ย้ายทะเบียนบ้านมาอยู่กรุงเทพฯ พวกเขาไม่มีตัวตนในสายตาของรัฐ กึ่งล่องหน ผลุบๆ โผล่ๆ ขึ้นอยู่กับจะใช้สายตาของกรมกองไหนไปมองเห็นพวกเขา แม้ว่าส่วนใหญ่จะอยู่ตามปากซอยของกรุงเทพฯ มานานนับสิบปีแล้วก็ตาม 

แต่มหานครแห่งนี้ได้เปลี่ยนชีวิตของพวกเขาไปแล้วในแบบที่คนกรุงก็อาจจะนึกไม่ถึง เช่น การจราจรที่วิกฤตให้กำเนิดอาชีพของพวกเขา แถมรถยิ่งติดยิ่งเป็นโอกาสทองเพราะผู้คนยิ่งต้องพึ่งพาพวกเขา ลงท้ายพวกเขาอาจจะรู้จักกรุงเทพฯ ดียิ่งกว่าชาวกรุงเทพฯ จำนวนมากที่อยู่เมืองใหญ่แห่งนี้มาทั้งชีวิตเสียอีก ผู้อพยพเหล่านี้จึงสามารถเคลมได้ว่าตนเป็นเจ้าของแผนที่ของมหานครที่ผู้อยู่อาศัยตามทะเบียนไม่รู้จักถนนของตนเองพอ อย่างไรก็ตาม ชาววินมอเตอร์ไซค์ส่วนใหญ่ยังไปมาหาสู่กับชนบทบ้านเดิมของเขา พวกเขาไม่สามารถสลัดความเป็นคนชนบทไปได้ง่ายๆ คนจนชั้นล่างในเมืองจึงไม่เคยเป็น “คนเมือง” อย่างเต็มตัว เพราะชีวิตที่คลุกคลีอยู่กับ “ชั้นล่าง” ของเมืองนั้น ทอดสายสัมพันธ์กับชนบทอย่างไม่เคยขาดตอน ในขณะที่ “ชั้นบน” ของเมืองเห็นคนบ้านนอกเป็นคนอื่นประเภทหนึ่งที่ไม่คุ้นเคย

ประวัติของกรุงเทพฯ และผู้คนในหนังสือเล่มนี้ จึงเป็นมหานครจากแง่มุมของพื้นที่และชนชั้นที่เรามักมองไม่เห็น

มอเตอร์ไซค์รับจ้างกับอำนาจ อิทธิพล บารมีในระบบแรงงาน

ปัจจัยสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้พวกเขาทิ้งชนบทและมาอยู่ในสังคมเมืองเป็นชนชั้นล่าง ไม่ใช่แต่เพียงการทำงานหาเงินส่งกลับไปบ้านเท่านั้น แต่สำหรับชาววินมอเตอร์ไซค์หลายคนที่เคยเป็นลูกจ้างในหน่วยงานหรือในบริษัทต่างๆ มาก่อน แต่ก็เลือกออกมาทำงานมอเตอร์ไซค์รับจ้างเพราะความเป็นอิสระของอาชีพนี้ พวกเขาเห็นว่าตนสามารถกำหนดเวลาการทำงาน หรือกลับไปบ้านในชนบท ทำงานมากหรือน้อยชั่วโมง หรือปลีกตัวไปพักผ่อนหรือทำธุระอื่นของตนได้โดยไม่มีเจ้านายมาสอดส่องบงการ เขาเชื่อว่านี่คืออิสระ ถึงแม้ว่าลงท้ายแล้วเวลาที่ไม่แน่นอนกลับทำให้พวกเขาจะแทบไม่มีเวลาไปทำอย่างอื่นเป็นอิสระ และปกติทำงานมากชั่วโมงกว่าเดิมด้วยซ้ำไป และถึงแม้ว่าไม่มีวินมอเตอร์ไซค์สักคนเป็นอิสระจากเงื้อมมือของผู้มีอิทธิพลเลยก็ตาม

วินมอเตอร์ไซค์รับจ้างทุกแห่งอยู่ใต้การจัดการแบบระบบมาเฟีย แถมโดยมากใช่แต่ละจุดแต่ละกลุ่มโดดๆ แต่เป็นเครือข่ายของหลายจุดหลายวินใต้อำนาจของผู้คุ้มครองรายหนึ่งๆ แต่ผู้มีอิทธิพลโดยตรงกับวินในจุดต่างๆ เช่นนั้นยังเป็นระดับล่างใต้อำนาจอีกหลายลำดับชั้น เหนือเขาขึ้นไปก็เป็นตำรวจท้องที่หรือตำรวจระดับจังหวัด… ระดับประเทศ… และ/หรือผู้ใหญ่ในระบบราชการ… บนสุดของเครือข่ายอิทธิพลมักเป็นทหาร ระบบมาเฟียสำหรับมอเตอร์ไซค์รับจ้างเป็นระบบการจัดการแรงงานชนิดหนึ่ง ซึ่งโซปรันเซ็ตติอธิบายให้เห็นว่าเอาเข้าจริงก็ไม่ต่างกับระบบแรงงานแบบสายพานในอุตสาหกรรมเท่าไรนัก เป็นแรงงานเพื่อการผลิตแบบขนานใหญ่ (mass production) ที่เน้นผลิตภัณฑ์เหมือนๆ กันในปริมาณมากๆ ด้วยแรงงานที่ทำแบบเดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนคนกลายเป็นส่วนประกอบของเครื่องจักร ทำงานราวกับเป็นเครื่องจักรชนิดหนึ่ง จนแขนขามือหรืออวัยวะที่ใช้งานหนักกลายเป็นเพียงส่วนประกอบของเครื่องที่เป็นเนื้อหนัง อวัยวะของคนขับขี่มอเตอร์ไซค์รับจ้างที่ถูกใช้งานหนักก็อยู่ในสภาพทำนองเดียวกับคนงานตามสายพานโรงงาน

แต่ชาววินมอเตอร์ไซค์เชื่อว่าตนมีอิสระกว่าคนงานอุตสาหกรรม เป็นความเชื่อทำนองเดียวกันกับ “ผู้ประกอบการอิสระ” (independent entrepreneur) โซปรัน­เซ็ตติอธิบายโยงความรู้สึกเป็นอิสระทั้งจริงและจอมปลอม กับระบบการจัดการแรงงานแบบ Fordism ที่มาในรูปของมาเฟีย และ post-Fordism ที่ส่งเสริมความปรารถนาของ “ผู้ประกอบการอิสระ” ในกระบวนการผลิตแบบขนานใหญ่เช่นเดิม อย่างหลังนี้มากับการแทรกแซงของรัฐบาลทักษิณ ที่พยายามให้รัฐเข้ามาเป็นนายรายใหม่ของวินมอเตอร์ไซค์ ภายใต้เหตุผล (ข้ออ้าง) ว่าเพื่อขจัดมาเฟียที่เอาเปรียบมอเตอร์ไซค์รับจ้างแต่ละราย โซปรันเซ็ตติอธิบายระบบการจัดการแรงงานของระบบทุนนิยมช่วงต่างกันอย่างเป็นรูปธรรมพร้อมให้หลักทฤษฎีประกอบชัดเจน

รัฐบาลทักษิณและตัวทักษิณเองแสดงความเห็นใจต่อมอเตอร์ไซค์รับจ้างทั้งหลายอย่างที่ไม่เคยมีรัฐบาลใดทำมาก่อน ถึงกับพยายามขจัดระบบอิทธิพลแบบเดิม ปลดเปลื้องความเดือดร้อนของวินมอเตอร์ไซค์จากระบบมาเฟีย โดยพยายามให้รัฐบาลเป็นผู้ดูแลโดยตรง รัฐบาลขณะนั้นจัดระบบใหม่ผ่านการแจกเสื้อสีส้มใหม่แก่ชาวมอเตอร์ไซค์รับจ้าง แต่ว่าหลังจากฮือฮากันในช่วงต้นไม่นาน เสื้อที่แจกและขายส่งต่อกันก็กลับเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ระบบมาเฟียและผู้มีอิทธิพลเดิมย้อนกลับมาอยู่เหนือชาวมอเตอร์ไซค์รับจ้างอีกครั้ง  อย่างไรก็ตาม ผลสะเทือนสำคัญของการเข้าแทรกโดยรัฐบาลทักษิณได้เกิดขึ้นแล้ว ไม่เกี่ยวกับการทำลายระบบอิทธิพลมาเฟียสำเร็จหรือไม่ แต่คือทำให้สังคม “มองเห็น” มอเตอร์ไซค์รับจ้าง ทำให้พวกเขาตระหนักในความสำคัญของตนต่อสาธารณชน ต่อกรุงเทพฯ ต่อรัฐบาล และตระหนักในพลังของตนเองอีกด้วยที่สามารถติดต่อเข้าถึงรัฐบาลได้โดยตรง ตรงนี้เองที่ทำให้พวกเขาประทับใจและรู้สึกเป็นหนี้บุญคุณต่อทักษิณอย่างมาก 

ปฏิบัติการทางการเมืองของเจ้าของแผนที่ในการต่อสู้ของคนเสื้อแดง

ดังนั้นเมื่อรัฐบาลทักษิณตกอยู่ในวงล้อมของพวกอนุรักษนิยมขวาจัดและตัวทักษิณเองตกเป็นเป้าของคนพวกนี้ มอเตอร์ไซค์รับจ้างซึ่งผ่านการจัดองค์กรอย่างหลวมๆ มาระดับหนึ่ง จึงยกระดับขึ้นเป็นพลเมืองที่ร่วมในการต่อสู้ทางการเมืองอย่างแข็งขัน ผู้คนในสังคมไทยมองเห็นพวกเขาได้อย่างชัดเจนตั้งแต่ต้นยันจบ ในการชุมนุมและเดินขบวนทุกครั้ง และจนถึงนาทีสุดท้ายที่พวกเขาเป็นแนวหน้าในการต่อสู้ยันกับทหารตำรวจไว้ได้หลายวัน จนกระทั่งสูญเสียชีวิตและบาดเจ็บเป็นจำนวนมาก 

เจ้าของแผนที่ เล่มนี้เล่าถึงปฏิบัติการของชาววินมอเตอร์ไซค์ในแง่ที่เราท่านไม่รู้มาก่อน เห็นบทบาทการกระทำอย่างเป็นรูปธรรมว่าพวกเขาเอื้ออำนวยและช่วยเหลือการเดินขบวนอย่างไรตามท้องถนนในฐานที่เป็นเจ้าของแผนที่กรุงเทพฯ สิ่งที่เราไม่เห็นอีกอย่างและไม่เคยเป็นข่าวเลยคือ บทบาทของทหารและ กอ.รมน. ที่เข้าแทรกแซงฝ่ายเสื้อแดง ชักจูง หว่านล้อมให้ผู้นำมอเตอร์ไซค์รับจ้างเหล่านี้ถอยห่างจากทักษิณ และห่างจากการต่อสู้ของคนเสื้อแดง จากข้อมูลและในทัศนะของผู้เขียนหนังสือเล่มนี้อาจกล่าวได้ว่า ความสำเร็จในการปราบปรามการชุมนุมเสื้อแดงที่ราชประสงค์นั้น ปัจจัยสำคัญประการหนึ่งคือการถอนตัวขององค์กรของมอเตอร์ไซค์รับจ้าง ถึงแม้ว่าหลายคนยังร่วมมือสนับสนุนและปกป้องคนเสื้อแดงเป็นการส่วนตัวอยู่ก็ตาม แต่ในแง่องค์กร พวกเขาต้องคิดถึงอนาคต ความเป็นไปได้ของสถานการณ์ ผลกระทบทั้งข้อดีและข้อเสีย จนนำไปสู่การค่อยๆ ถอยห่างออกจากการเป็นกำลังหลักให้กับการชุมนุมของคนเสื้อแดง แม้ว่าอาจจะด้วยเหตุผลที่ต่างกันในระหว่างพวกเขาเองก็ตาม

หลังสลายชุมนุมคราวนั้นถึงแม้จะมีผู้นำบางคนได้ดิบได้ดี แต่องค์กรของมอเตอร์ไซค์รับจ้างกลับล้มเหลวเป็นที่รังเกียจของสมาชิกมอเตอร์ไซค์รับจ้างเอง

จากประสบการณ์การต่อสู้ทางการเมืองบนท้องถนนของมอเตอร์ไซค์รับจ้าง โซปรันเซ็ตติให้ข้อคิดว่า รัฐเต็มไปด้วยรอยปริร้าว (fractures) มิได้แข็งแกร่งอย่างที่เรามักคิดกัน รอยปริร้าวเหล่านั้นคือข้ออ่อนของทุกรัฐ ซึ่งถ้าหากสามารถค้นหารอยปริร้าวให้พบ แล้วสร้างปฏิบัติการทางการเมืองที่เข้าโจมตีตรงจุดนั้น ก็น่าจะก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงที่สำคัญได้ อย่างไรก็ตาม รอยปริร้าวเหล่านั้นไม่ใช่ “ปัญหา” ที่สามารถแก้ตกได้ แต่เป็นธรรมชาติของทุกรัฐที่เต็มไปด้วยความขัดแย้งความขัดฝืน (frictions) ระหว่างองคาพยพสารพัดของรัฐเอง ดังนั้นวิกฤตการณ์ทางการเมืองจึงไม่ใช่สิ่งที่น่ากลัว แต่ก็ไม่มีวันถึงจุดที่ไม่มีวิกฤตอีกต่อไป เพราะเมื่อพ้นจากวิกฤตหนึ่งก็จะเกิดวิกฤติใหญ่น้อยอื่นๆ ตามมาไม่รู้จบ นี่เป็นธรรมชาติของรัฐและการต่อสู้กับรัฐ [1]

ข้อมูลเชิงประจักษ์กับทฤษฎีไม่ห่างกันสักเท่าไร 

โซปรันเซ็ตติเขียนหนังสือเล่มนี้อย่างมีลักษณะพิเศษของตนเอง กล่าวคือ ด้านหนึ่งผู้อ่านจะรู้สึกเหมือนกับกำลังอ่านสารคดีมากกว่าอ่านหนังสือวิชาการ แต่ในหน้าถัดไปหรือในตอนถัดไปในบทเดียวกัน เขาจะสวิตช์ไปอธิบายมโนทัศน์หรือทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับข้อมูลเชิงประจักษ์ที่เพิ่งบรรยายไป ประเด็นรูปธรรมระดับจุลภาคของคนจนเมืองกลายเป็นหัวข้อสำหรับการอธิบายระบบหรือโครงสร้างที่เป็นนามธรรม เช่น ระบอบสังคม เศรษฐกิจ หรือกลไกของระบบทุนนิยมหรือของรัฐ การวิเคราะห์ระบบทุนนิยมปรากฏอยู่ข้างๆ ถัดจากเรื่องราวชีวิตของบุญ ใหญ่ ฯลฯ ในทุกบททุกตอนตั้งแต่ต้นจนจบ ขณะที่เราอาจรู้สึกเหมือนอ่านสารคดี จู่ๆ กลับพบกับหนังสือทฤษฎีไปพร้อมกัน

โซปรันเซ็ตติมีความสามารถอย่างมากที่จะโยงประเด็นรูปธรรมสารพัดเข้ากับทฤษฎีที่อธิบายด้วยคำและสำนวนที่เป็นนามธรรมแต่ยังอ่านได้ง่าย ปกติเราอาจคิดว่าไม่สามารถประยุกต์เข้ากันอย่างตรงไปตรงมาได้ง่ายๆ แต่ผู้เขียนสามารถทำได้ในสารพัดประเด็นตลอดทั้งเล่ม ทั้งการอภิปรายถึง Fordism กับชีวิตการทำงานของวินมอเตอร์ไซค์ และความต่างระหว่างอำนาจ บารมี และอิทธิพล กับอำนาจนานาชนิดที่ต่อสู้กันในสมาคมผู้ขับขี่รถจักรยานยนต์รับจ้างแห่งประเทศไทย (สจท.) ขอยกตัวอย่างเพียงย่อหน้าเดียวที่เขากล่าวถึงคนขับมอเตอร์ไซค์รับจ้างกับทฤษฎีของมาร์กซ์ ดังนี้

[คนขับมอเตอร์ไซค์รับจ้าง] ใช้ภาษารูปธรรมในการประกาศชัดถึงข้อเรียกร้องทางการเมืองเพื่อให้ได้มาซึ่งความยุติธรรมทางสังคม ความเท่าเทียม และระบบผู้แทนที่ดีกว่าเดิม กระบวนการดังกล่าวสวนทางกับที่มาร์กซ์อธิบายไว้อย่างโด่งดังถึงลัทธิบูชาสินค้า (commodity fetishism) มาร์กซ์แสดงให้เห็นว่าสินค้าซ่อนเร้นความสัมพันธ์ทางสังคมไว้อย่างไร ด้วยการแทนที่ “ความสัมพันธ์ทางสังคมที่ชัดเจนระหว่างคนกับคน [ด้วย] ความสัมพันธ์เชิงจินตนาการระหว่างสิ่งของ” ในที่นี้กลับตรงกันข้าม การที่คนขับวินไม่สามารถเข้าถึงสินค้าได้นั้นกลับเปิดเผยและไขปริศนาเรื่องระบบการขูดรีดและกีดกันที่ครอบงำพวกเขาอยู่ สำหรับมาร์กซ์ สินค้ากลายเป็น “ผลผลิตจากมันสมองของมนุษย์ [ซึ่ง] ปรากฏเป็นรูปทรงอิสระที่มีชีวิตของตัวเอง และก้าวเข้ามาในความสัมพันธ์กับทั้งสินค้าด้วยกันเองและกับมวลมนุษยชาติ” สำหรับคนขับวิน สินค้าที่ไม่อาจครอบครองได้นั้นเผยให้เห็นความสัมพันธ์ทางสังคมที่กีดกันพวกเขาไว้ที่ชายขอบและทอดทิ้งพวกเขาจากคำมั่นสัญญาทั้งของลัทธิทุนนิยมและการเมืองแบบประชาธิปไตย (หน้า 234)

โซปรันเซ็ตติจับประเด็นเก่งและอธิบายได้ชัดและกระชับ ซึ่งปกติหาได้ไม่ง่ายนัก แต่เขาทำกับสารพัดประเด็นตลอดทั้งเล่ม ลองอ่านตรงที่เขาเล่าถึงความเห็นของวินมอเตอร์ไซค์บางคนประกอบกับการอภิปรายของเขาเองเกี่ยวกับเศรษฐกิจพอเพียงซึ่งในสังคมไทยเชื่อกันว่าเป็นทฤษฎีใหม่ (หน้า 224–28, 231–32) เป็นตัวอย่างแล้วกัน 

นอกจากนี้ เชิงอรรถจำนวนมากของหนังสือเล่มนี้เป็นการอภิปรายประเด็นหรือมโนทัศน์ทางทฤษฎีเพิ่มเติม หลายเชิงอรรถมีคุณภาพดีมาก แถมยังอ้างอิงถึงเอกสารอื่นมากมายเพื่อช่วยในการค้นคว้าต่อไปสำหรับผู้ที่สนใจในประเด็นนั้นๆ

ธงชัย วินิจจะกูล

 

 

[1] ตรงนี้ โซปรันเซ็ตติตำหนิงานวิชาการทั้งหลายที่ไม่ชี้ให้เห็นช่องทางการต่อสู้เพื่อการเปลี่ยนแปลง โดยอ้างทั้งมาร์กซ์ กรัมชี่ และคนอื่นๆ แต่น่าคิดว่าสิ่งที่เขาเสนอในที่นี้ต่างจากอีกหลายคนทำสักแค่ไหน ในเมื่อมันก็เป็นหลักการหรือข้อเสนอนามธรรมที่ชี้ให้เห็นสภาวะทั่วไป ไม่ได้เท่ากับการปฏิบัติโดยตรงแต่อย่างใด  ในแง่หนึ่ง งานทั้งหลายที่มิได้เสนอช่องทางของปฏิบัติการทางการเมืองอย่างตรงๆ ก็สามารถนำไปสู่จุดที่เป็นปฏิบัติการทางการเมืองได้แม้จะมิได้ตรงไปตรงมาก็ตาม กระทั่งมาร์กซ์เองก็เขียนเรื่องทุนยาวเหยียดหลายร้อยหน้าโดยมิได้อภิปรายว่าต้องปฏิบัติการอย่างไรในหนังสือเล่มนั้น แต่ปรากฏในงานชิ้นอื่นหรือปรากฏเมื่อเราพิจารณางานของเขาโดยรวมไม่ใช่เฉพาะแต่ละชิ้น