ประวัติศาสตร์มารยาทและความเป็นผู้ดีไทย

คำนำสำนักพิมพ์

แลธรรมเนียมที่หมอบคลานกราบไหว้ในประเทศสยามนี้ เหนว่าเปนการกดขี่แก่กันแข็งแรงนัก^[1]

ล่วงมาเกือบ 150 ปีนับจากที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประกาศยกเลิกธรรมเนียมหมอบกราบด้วยพระราชวินิจฉัยข้างต้น ในห้วงเวลาที่สยามกำลังเปลี่ยนผ่านสู่ภาวะสมัยใหม่ การหมอบกราบกลายเป็นสิ่งล้าหลังไร้อารยะในความคิดของชาวตะวันตก กระทั่งหลังปฏิวัติ 2475 สามัญชนไทยผู้มีแนวคิดก้าวหน้าต่างมองว่าการหมอบกราบเป็น “ซากเดนจากยุคศักดินา” และพยายามอย่างยิ่งที่จะรื้อถอนวัฒนธรรมเหล่านี้ไปพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองใหม่

ทว่าในความเป็นจริง วัฒนธรรมการกดทับผ่านร่างกายไม่เคยเลือนหายไปจากสังคมไทย ทั้งยังมีการปรับตัว แทรกซึม และผลิตซ้ำอย่างเป็นระบบมาตลอดประวัติศาสตร์สมัยใหม่ จวบจนถึงปัจจุบัน เราจึงยังเห็นภาพข่าวนักการเมืองตลอดจนบรรดาเจ้าสัวต่างหมอบกราบขณะเข้าเฝ้าองค์กษัตริย์ ข้าราชการตลอดจนประชาชนทั่วไปหมอบกราบต่อหน้าพระบรมฉายาลักษณ์และขบวนเสด็จ นักเรียนนักศึกษาถูกบังคับให้หมอบกราบ คลานเข่า หรือทำพิธีกรรมกลางแดดฝนเพื่อแสดงความเคารพครูบาอาจารย์ผู้อาวุโส

ท่ามกลางกระแสการตั้งคำถามที่พุ่งทะลุเพดานในช่วงปี 2562–2563 ของเยาวชนคนรุ่นใหม่ที่กล้าท้าทายขนบเดิมอันเป็นรากของความไม่เสมอภาคในสังคม^[2] การโต้กลับของฝ่ายอนุรักษนิยมก็ดำเนินไปอย่างหนักหน่วง แม้การต่อสู้ทางความคิดจะรุดหน้าไปเพียงใด ทว่าในปริมณฑลของเนื้อตัวร่างกาย รัฐไทยกลับยังคงรักษาอิทธิพลครอบงำไว้ได้อย่างมหาศาล โดยมีมารยาทเป็นเครื่องมือสำคัญในการปราบพยศและกล่อมเกลาประชาชน ด้วยเหตุนี้ การทำความเข้าใจประวัติศาสตร์มารยาทและนำเอาเนื้อตัวร่างกายกลับมาเป็นสมรภูมิในการต่อสู้ทางการเมืองจึงเป็นภารกิจที่จำเป็นอย่างยิ่งยวด

เชื่อว่าตั้งแต่เด็กจนโต “มารยาท” คือสิ่งที่ผู้อ่านคงจะต้องเรียนรู้ ปฏิบัติ และสืบสานในฐานะพลเมืองไทยที่ดี ผู้ใหญ่ในครอบครัวปลูกฝังให้ลูกหลานรู้จักมารยาทและมีสัมมาคารวะ สถาบันการศึกษาพร่ำสอนให้นักเรียนประพฤติตนอยู่ในระเบียบวินัยและกฎเกณฑ์ของสังคม เคารพเชื่อฟังพ่อแม่ ครูบาอาจารย์ และผู้อาวุโส ไม่แสดงกิริยาดื้อรั้นหรือต่อต้าน ครั้นเมื่อเข้าสู่โลกการทำงาน กิริยามารยาทและการวางตัวอาจเป็นเกณฑ์ตัดสินความก้าวหน้าเหนือความรู้ความสามารถ
ในการเข้าสังคม หากมารยาทบกพร่อง ก็อาจถูกตำหนิว่าไม่ได้รับการอบรมสั่งสอน ขาดสมบัติผู้ดี หรือกระทั่งไม่มีคุณลักษณะ “เป็นไทย”

กระนั้น “มารยาทไทย” ที่สถาบันต่างๆ ในสังคมของเราพร่ำเอ่ยถึงนี้คืออะไรกันแน่? คือสมบัติอัตลักษณ์ของชาติไทยอันเก่าแก่เหนือกาลเวลา ไม่ขึ้นต่อกาลสมัยและบริบททางสังคมการเมือง ดังที่คนเก่าคนแก่หรือกระทั่งพระพุทธองค์ได้ค้นพบเนิ่นนานมาแล้วว่าเป็นของดี หรือแท้จริงคือนวัตกรรมทางสังคมที่ถูกประดิษฐ์และปรุงแต่งขึ้น เพื่อให้สอดรับกับสภาพความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน ตลอดจนความปรารถนาเยี่ยงปุถุชนที่ปรับเปลี่ยนไปตามเงื่อนไขปัจจัยทางอำนาจและเศรษฐกิจ

ประวัติศาสตร์มารยาทและความเป็นผู้ดีไทย โดยแพทริค โจรี (Patrick Jory) คือความพยายามที่จะปอกเปลือกมารยาทและความเป็นผู้ดีไทยออกมาสำรวจพิจารณาอย่างถึงแก่น โดยสืบย้อนอย่างเป็นระบบว่าความประพฤติของผู้คนในสังคมไทยนั้นมีรากฐานมาจากอะไร เปลี่ยนแปลงไปอย่างไรและด้วยปัจจัยใด กรอบคิดที่กำหนดนิยามมารยาทและความเป็นผู้ดีไทยได้ถูกท้าทาย ปรับปรุง หรือแทนที่อย่างไรท่ามกลางความสับสนวุ่นวายในศตวรรษที่ผ่านมา และชนชั้นนำไทยในแต่ละยุคสมัยพยายามที่จะสร้างบรรทัดฐานความประพฤติที่แตกต่างกันไปอย่างไรสำหรับใช้จัดวางตำแหน่งแห่งที่ของประชาชนในโครงสร้างสังคมไทย

ในขณะที่ความเปลี่ยนแปลงด้านพฤติกรรมนับตั้งแต่สังคมไทยได้ก้าวเข้าสู่ภาวะสมัยใหม่นั้น มักเป็นที่เข้าใจว่าเกิดขึ้นจากอิทธิพลภายนอก เช่น วัฒนธรรมตะวันตก โลกาภิวัตน์ หรือทุนนิยม โจรีกลับชี้ชวนให้เราขบคิดในมุมมองที่น่าสนใจว่า แท้จริงแล้วการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้มีที่มาจากความต้องการภายในสังคมไทยเองด้วย เมื่อโครงข่ายความสัมพันธ์ของผู้คนในสังคมเปลี่ยนไปอันเป็นผลจากการเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญ จากอาณาจักรศักดินาสู่รัฐชาติรวมศูนย์ภายใต้ระบอบ
สมบูรณา­ญาสิทธิ­ราชย์ จากสังคมราชสำนักและไพร่-ทาสสู่สังคมกระฎุมพีที่มุ่งเน้นการค้า จากการปฏิวัติเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี 2475 ถึงการฟื้นฟูอำนาจสถาบันกษัตริย์ในช่วงสงครามเย็น ตลอดจนการปลดปล่อยพลังทางเศรษฐกิจ-การเมืองของมวลชนขนาดใหญ่ในชนบทเมื่อไม่นานมานี้ หนังสือเล่มนี้ศึกษาวรรณกรรมและงานเขียนที่เกี่ยวเนื่องกับมารยาท ซึ่งจะช่วยฉายภาพความรู้สึกนึกคิดของผู้คนในแต่ละยุค ที่จำเป็นต้องดิ้นรนหาวิธีรับมือกับรูปแบบความสัมพันธ์ทางสังคมที่เปลี่ยนไป และดังนั้นจึงต้องเรียนรู้ที่จะปฏิบัติตนในรูปแบบที่แตกต่างออกไปด้วย

ความน่าสนใจของหนังสือเล่มนี้ไม่ใช่แค่การบอกเล่าประวัติศาสตร์ความเปลี่ยนแปลงของมารยาทและแนวคิดเรื่องผู้ดี แต่โดยอาศัยกรอบวิเคราะห์แบบสังคมวิทยา โจรีชี้ให้เห็นว่ามารยาทและความประพฤติไม่ได้เป็นเพียงระเบียบพิธีหรือธรรมเนียมปฏิบัติที่ฉาบฉวยไร้เดียงสา หากคือเครื่องมือปกครองที่ทำให้การสยบยอมต่ออำนาจกลายเป็นธรรมชาติที่สองของเรา เป็นการขัดเกลาที่จดจารระเบียบทางสังคมลงบนเนื้อตัวร่างกาย การสมาทานโครงสร้างลำดับชั้นทางสังคมจึงไม่จำเป็นต้องอาศัยกำลังหรือกฎหมายบีบบังคับดังที่เรามักเข้าใจ กลไกรัฐสามารถทำให้เราศิโรราบต่อระเบียบสังคมในนามของความดีงามและความเหมาะสม ผ่านการปลูกฝังลักษณะนิสัยและอบรมสั่งสอนให้พลเมืองปฏิบัติตนตามบรรทัดฐานความประพฤติที่ถูกกำหนดไว้

จุดสูงสุดของระเบียบสังคมที่ว่านี้หาใช่อะไรอื่นนอกจากสถาบันกษัตริย์ไทย ที่โดยเฉพาะตั้งแต่ทศวรรษ 2500 เป็นต้นมาได้ทวีความสำคัญอย่างสูงในการเป็นศูนย์รวมของชาติไทย และดังนั้นจึงทำให้แบบแผนการปฏิบัติตนในราชสำนักหรือวิถีชาววังกลายเป็นสารัตถะของมารยาทไทยที่ถูกยกให้เป็นอุดมคติสำหรับคนไทยทุกคน ในขณะที่การปฏิวัติกระฎุมพีในยุโรปได้สถาปนาบรรทัดฐานพฤติกรรมแบบใหม่ที่วางอยู่บนฐานคติแบบเสรีนิยม โจรีชวนให้เราตั้งคำถามว่า เหตุใดกระฎุมพีไทยจึงนิยมรับเอาแบบแผนความประพฤติของราชสำนักมาใช้มากกว่าในที่อื่นๆ จนกลายเป็นสิ่งที่ครอบงำวิถีปฏิบัติทางสังคมของผู้คนในประเทศไทยจนถึงปัจจุบันและถึงที่สุดแล้ว การสืบเสาะหาคำอธิบายให้กับปรากฏการณ์ทั้งหมดนี้ยังช่วยให้เราเข้าใจว่า เหตุใดมารยาทจึงเป็นสิ่งที่เหล่าชนชั้นนำไทยหวงแหนมากถึงเพียงนี้

การเข้าใจประวัติศาสตร์มารยาทในหนังสือเล่มนี้จึงสำคัญยิ่ง โดยเฉพาะในห้วงยามที่สังคมไทยกำลังเผชิญกับการตั้งคำถามต่อสถานะและอำนาจของสถาบันการเมืองต่างๆ อย่างถึงรากถึงโคน การต่อสู้และรอยแยกทางการเมืองร้าวลึกลงไปถึงปริมณฑลทางวัฒนธรรมและการปฏิบัติตนในชีวิตประจำวัน การท้าทายขนบมารยาทดั้งเดิมหาใช่เพียงความก้าวร้าวไร้เหตุผล แต่คือกระบวนการสั่นคลอนเสาหลักทางวัฒนธรรมที่คอยค้ำจุนอำนาจในส่วนลึกที่สุดของสังคมไทย ดังที่เกษียร เตชะพีระ นักวิชาการด้านการเมืองวัฒนธรรมชี้ให้เห็นว่า ในการต่อสู้ทางการเมือง สามัญชนคนธรรมดามักขาดอำนาจรัฐและอำนาจทุน กระนั้นสิ่งที่พวกเขามีคืออำนาจทางวัฒนธรรม ซึ่งนิธิ เอียวศรีวงศ์ นักประวัติศาสตร์ผู้ล่วงลับเสนอว่า วัฒนธรรมจะเป็นอาวุธสำหรับใช้เปลี่ยนแปลงสังคมได้ ก็ด้วยการเข้าใจประวัติศาสตร์และบริบทของมัน สร้างเรื่องเล่าอีกแบบที่มีพลังทัดทานต่อต้านเรื่องเล่าฉบับทางการที่ครอบงำสังคม^[3] เช่นกันกับที่หนังสือเล่มนี้ได้ฉายภาพให้เห็นความพยายามของคณะราษฎรหลังการปฏิวัติ 2475 ที่มุ่งปฏิรูปความประพฤติและกฎเกณฑ์การปฏิสัมพันธ์ทางสังคม เช่นการใช้คำว่า ผู้สุภาพ แทน ผู้ดี ซึ่งเป็นคำที่ผูกโยงกับชนชั้นสูง หรือวรรณกรรมหลายเรื่องในยุคนี้ที่เสียดเย้ยพฤติกรรมของผู้ดีไทย อาทิ บ้านทรายทอง ของ ก. สุรางคนางค์ เรื่องสั้นของ “นายผี” อัศนี พลจันทร เป็นต้น

หลักใหญ่ใจความของการศึกษาประวัติศาสตร์มารยาทจึงอยู่ที่การกระตุกให้เราฉุกคิดว่า มารยาทไม่ใช่พฤติกรรมธรรมชาติที่ไม่อาจปรับปรุงหรือเปลี่ยนแปลง หากเป็นสิ่งที่สามารถท้าทายและช่วงชิงมาเป็นของประชาชนได้ เมื่อพิจารณาประวัติศาสตร์เช่นนี้แล้ว จินตนาการถึงสังคมใหม่และวิถีแบบใหม่ที่ผู้คนในสังคมปฏิบัติต่อกันอย่างเสมอภาค ยุติธรรม และเคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์จึงเป็นไปได้

สำนักพิมพ์ฟ้าเดียวกันภูมิใจอย่างยิ่งที่ได้นำเสนอผลงานชิ้นสำคัญนี้สู่สายตาผู้อ่าน หนังสือเล่มนี้เป็นหนังสือลำดับที่สามในชุด “ทวิพากษ์” ซึ่งเป็นงานไทยศึกษาที่เราตั้งใจแปลจากภาษาต่างประเทศมานำเสนอต่อผู้อ่านชาวไทย เราหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสือเล่มนี้จะขยายขอบฟ้าการวิพากษ์สังคมไทยให้กว้างไกลยิ่งขึ้น และเป็นเครื่องมือแสวงหาความจริงที่จะช่วยให้เรามองทะลุรอยยิ้มและ “มารยาทอันดีงาม” ของคนไทย ซึ่งอาจปิดบังซ่อนเร้นความรุนแรงเชิงโครงสร้างไว้ภายใต้หน้ากากของความเป็นผู้ดีไทย

หมายเหตุการแปล : ข้อความที่อ้างอิงจากเอกสารชั้นต้นคงการสะกดคำดั้งเดิมไว้ตามต้นฉบับ

^[1] พระราชวินิจฉัยของรัชกาลที่ 5 อ้างใน “ประกาศเปลี่ยนธรรมเนียมใหม่,” หนังสือราชกิจจานุเบกษา เล่ม 1, พิมพ์ครั้งที่ 2 (กรุงเทพฯ : ต้นฉบับ, 2540), 54.

^[2] ดังเช่นเมื่อปี 2565 องค์การนักศึกษามหาวิทยาลัยอุบลราชธานีประกาศ “ยกเลิกการหมอบกราบ” ในพิธีไหว้ครูและบายศรีสู่ขวัญ ด้วยเห็นว่าการหมอบกราบเป็นวัฒนธรรมในระบบไพร่-ทาสเดิม ควรให้มีการปรับเปลี่ยนเพื่อส่งเสริมความเสมอภาคและความเท่าเทียมอันเป็นคุณค่าหลักของสังคมปัจจุบัน ความเคลื่อนไหวนี้ก่อให้เกิดกระแสวิพากษ์วิจารณ์เป็นวงกว้าง โดยฝ่ายคัดค้านเห็นว่าการกราบคือ “การแสดงความเคารพสูงสุดแด่ผู้มีพระคุณ” ดู “พิธีไหว้ครู : เปิดใจนายกองค์การนักศึกษา ม.อุบลฯ ต่อปมยกเลิกการหมอบกราบในพิธีไหว้ครูและบายศรีสู่ขวัญ,” บีบีซีไทย, 30 มิถุนายน 2565, https://www.bbc.com/thai/thailand-61991096.

^[3] เกษียร เตชะพีระ, “ปาฐกถา ‘ป๋วย อึ๊งภากรณ์’ ครั้งที่ 20,” YouTube, 9 มีนาคม 2569, https://www.youtube.com/watch?v=yb2XOghNVr8.